PonyatnoJak to liczymy
Wolny testosteron liczymy wzorem Vermeulena (1999) — modelem prawa działania mas opisującym wiązanie z SHBG i albuminą. Wszystkie wartości przeliczamy na mol/l; albuminę w g/l dzielimy przez 69 000 g/mol. Stałe wiązania: SHBG Kt = 1,0 × 10⁹ l/mol, albumina Ka = 3,6 × 10⁴ l/mol.
Najpierw N = 1 + Ka × albumina, potem a = Kt × N, b = N + Kt × (SHBG − T całkowity) i wolny T = (−b + √(b² + 4 × a × T całkowity)) ÷ (2 × a). Wynik pokazujemy w nmol/l i pmol/l.
Biodostępny T = wolny T × N (wolny plus luźno związany z albuminą). Wolny % = wolny ÷ całkowity × 100. FAI = T całkowity (nmol/l) ÷ SHBG (nmol/l) × 100.
Przeliczanie jednostek: ng/dl ÷ 28,842 = nmol/l, ng/ml × 3,4672 = nmol/l, albumina g/dl × 10 = g/l. Jeśli nie wpiszesz albuminy, przyjmujemy 43 g/l.
Warto wiedzieć
Po co liczyć wolny testosteron
Około połowa krążącego testosteronu jest silnie związana z SHBG, większość reszty — luźno z albuminą, a wolnych jest tylko kilka procent. Testosteron całkowity zależy od SHBG, które rośnie z wiekiem, przy nadczynności tarczycy, chorobach wątroby i stosowaniu estrogenów, a spada przy otyłości, insulinooporności i niedoczynności tarczycy. Dlatego gdy testosteron całkowity jest graniczny, lekarze często patrzą na wyliczony wolny testosteron.
Wzór Vermeulena dobrze zgadza się z metodą referencyjną — dializą równowagową — i zwykle jest dokładniejszy niż „bezpośrednie” immunooznaczenia wolnego testosteronu.
Kiedy szacunek jest mniej wiarygodny
Wzór używa uśrednionych stałych wiązania. Błąd rośnie przy bardzo wysokim lub bardzo niskim SHBG, a oznaczenia SHBG różnią się między laboratoriami, więc wyliczona wartość też będzie się różnić. W ciąży białka wiążące i hormony zmieniają się tak bardzo, że obliczenie nie jest wiarygodne.
Kobiety mają niski poziom testosteronu, przy którym standardowe immunooznaczenia są nieprecyzyjne; bardziej wiarygodna jest spektrometria mas (LC-MS/MS). Testosteron najlepiej oznaczać rano, najlepiej na czczo, i powtórzyć, jeśli wynik jest zaskakujący.
FAI a kobiety
Wskaźnik wolnych androgenów stosuje się przy ocenie hiperandrogenizmu i zespołu policystycznych jajników (PCOS). Normy FAI zależą od laboratorium i metody, więc kalkulator go nie ocenia — porównaj go z zakresem referencyjnym twojego laboratorium. U mężczyzn FAI jest mało przydatny; lepszą wskazówką jest wolny testosteron.
Ten kalkulator to narzędzie pomocnicze, a nie diagnoza. Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami, a wynik zależy od stanu zdrowia, przyjmowanych leków i innych badań. Omów go z lekarzem.
Częste pytania
Jaki poziom wolnego testosteronu uważa się za niski u mężczyzn?
Według wytycznych EAU wartość poniżej 0,225 nmol/l przemawia za rozpoznaniem niedoboru testosteronu — razem z objawami i powtórnym badaniem rano. Zakresy laboratoriów mogą się różnić.
Po co liczyć wolny testosteron, skoro mam całkowity?
Testosteron całkowity zależy od SHBG. Przy wysokim SHBG całkowity może wyglądać prawidłowo, a wolny być niski — przy niskim SHBG odwrotnie. Obliczenie pomaga, gdy całkowity jest graniczny albo SHBG nietypowe.
Jaki FAI jest prawidłowy u kobiet?
Nie ma jednej normy — zależy od laboratorium i metody. FAI stosuje się przy ocenie hiperandrogenizmu i PCOS, a interpretuje go lekarz razem z objawami i innymi badaniami.
Czy muszę wpisywać albuminę?
Nie. Bez niej przyjmujemy 43 g/l, a przy prawidłowej albuminie wynik niewiele się zmienia. Jeśli twoja albumina jest wyraźnie niska (choroby wątroby lub nerek, niedożywienie), wpisz prawdziwą wartość.
Czy mogę użyć tego kalkulatora w ciąży?
Nie, w ciąży obliczenie nie jest wiarygodne, bo SHBG i inne hormony bardzo się zmieniają. Wyniki hormonów w tym czasie powinien interpretować lekarz prowadzący ciążę.
Źródła
Wzory i punkty odcięcia zgodne z wytycznymi klinicznymi — źródła poniżej.
- Vermeulen A, Verdonck L, Kaufman JM. A critical evaluation of simple methods for the estimation of free testosterone in serum. J Clin Endocrinol Metab. 1999;84(10):3666–3672.
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health — Male Hypogonadism. European Association of Urology, 2024.